Không ít ý kiến khẳng định: Việt Nam mất vào tay Thực dân Pháp là một tất yếu lịch sử, hoặc ít ra cũng do trình độ dân trí Việt Nam quá thấp kém so với kẻ xâm lược, “nhà Nguyễn mất nước với tây phương chỉ là vì văn minh nông nghiệp của Á - đông hết sức lạc hậu, yếu hèn, mà văn minh khoa học cùng cơ giới của tây phương lại quá mạnh mà thôi”(18).
“Đã vậy thì không thể đổ trách nhiêm mất nước cho các vua Nguyễn, mà đó là nỗi của cả dân tộc, của cả thời đại. Hậu thế phải biết ơn vua Gia Long đã chủ động làm cho Đông - Tây nhích lại gần nhau. Chỉ tiếc rằng con người Việt Nam bấy giờ chưa đủ chin để tiếp thu tầm nhìn vượt trước thời đại của Nguyễn Ánh - Gia Long, chẳng khác nào con nhộng còn nằm trong vỏ kén, nó muốn chui ra khỏi kén nhưng chưa đủ năng lực để chọc thủng lưới bao” (19).
Nhưng cũng không hiếm ý kiến cho rằng Nguyễn Ánh đã “cong rắn cắn gà nhà” để rút cục Tự Đức “bán rẻ đất nước” cho thực dân. Vậy thì triều Nguyễn phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về tội ác trời không dung, đất không tha, để cho tên tuổi của đất nước một lần nữa, sau hàng ngàn năm độc lập, bị quân cướp nước xoá khỏi bản đồ thế giới” (20).
Có lẽ những thế hệ hiện diện hôm nay đã có điều kiện để bình tĩnh hơn khi nhìn nhận vấn đề.Người ta cảm thấy dễ chấp nhận hơn khi cho rằng triều Nguyễn phải chịu trách nhiệm “để mất nước”, và hậu thế không thể không phê phán Nguyễn Ánh trong việc ký hiệp ước với Versailles cũng như việc đưa quân Xiêm về Rạch Ngầm - Xoài Mút.
Mất nước không phải là tất yếu. Nhưng tại sao để mất? Nguyên nhân chính là vì bấy giờ không có người lãnh đạo. Cách đây ngót thế kỷ cũng đã có một sử gia Pháp - Gosselin - Suy nghĩ như vậy: “Những vị hoàng đế An Nam phải chịu trách nhiệm về sự đổ vỡ và xuống dốc của đất nước họ. Dân xứ này, quan lại, binh lính xứng đáng có quyền được những người cầm đầu có giá trị hơn thế. Chính quyền họ đã mù quáng vì không dự liệu, không chuẩn bị gì hết” (21). Thực ra, không nên chỉ quy trách nhiệm cho các vua Nguyễn, mà còn phải quy cho cả đám quần thần. Nói cụ thể hơn, triều Nguyễn thua Pháp vì lúng túng về đường lối chính trị dẫn đến lung túng về quân sự; Tuy quân lực không yếu mà phải chịu thua. Sự lúng túng còn thể hiện trong nỗi lo sợ trước luồng tư tưởng mới đang tràn vào. Lo sợ, nhưng không có giải pháp hữu hiệu, đành “thu mình, đóng kín”.
Càng lúng hơn khi triều Nguyễn đồng thời phải đối phó với những mâu thuẫn nội tại rất nghiêm trọng, mà những mâu thuẫn này lại bị sự chi phối rất mạnh của các áp lực bên ngoài. Riêng đối với Gia - tô giáo thì triều Nguyễn đã từ lúng túng đi tới bế tắc, không đủ sức chuyển đổi tư duy để có biện pháp thích hợp.
إرسال تعليق